Lũ quét và người dân

LỜI NÓI ĐẦU Thế giới loài người đang đối mặt với sự khắc nghiệt của thiên nhiên do ảnh hưởng biến đổi khí hậu toàn cầu. Một trong những thảm họa thiên nhiên gây ra thiệt hại nặng nề về người và của đối với nhân loại đó chính là thoái hóa đất, lũ, sa mạc hóa, sạt lở, trượt đất miền núi và sạt lở bờ sông, bờ biển nuốt chửng diện tích đất, ruộng đồng, làng mạc mà vốn đã định canh định cư hàng trăm năm nay. Lũ lụt là hiện tượng tự nhiên mà trong vài thập kỷ gần đây xảy ra ngày càng nhiều và luôn là mối đe dọa với người dân nhiều nơi trên thế giới. Ngay trên địa bàn các tỉnh miền núi, mỗi năm lũ quét cũng gây thiệt hại hàng trăm tỷ đồng, tàn phá môi trường và hệ sinh thái, làm chết và bị thương nhiều người. Lũ quét thường xảy ra ở các lưu vực sông nằm trong vùng nhiệt đới chịu ảnh hưởng của gió mùa và bão. Lũ quét ở khu vực châu Á nói chung, nước ta nói riêng đang ngày càng gia tăng cả tần suất và cường độ. Lũ quét, sạt lở đất hiện tại chưa dự báo được, nhưng có thể hạn chế thiệt hại nếu "Chủ động phòng tránh" đặc biệt là đối với người dân sống ở các khu vực có nguy cơ sạt lở, lũ quét cao và phổ biến. Do đặc điểm, tính chất của lũ quét là xảy ra bất thường và chưa dự báo sớm được, để đưa ra được các giải pháp phòng tránh chúng ta cần xác định và khoanh được vùng nguy cơ xảy ra lũ quét. Tùy theo đặc điểm địa hình, địa mạo, thổ 3 nhưỡng và đặc điểm phân bố dân cư để xây dựng các giải pháp phù hợp nhất. Cũng xin lưu ý rằng lũ quét không chỉ xuất hiện ở miền núi mà ngay cả vùng ven biển, nơi có độ dốc cao và có cấu tượng lớp đất mặt vật liệu bở rời, khi có lượng mưa lớn, tập trung. Một trong những tiền đề cho lũ quét là quá trình xói mòn đất. Ngay khi lũ quét đang diễn ra, thì quá trình xói mòn, bóc trôi bề mặt đất sẽ làm tăng tác hại lũ quét. Bên cạnh đó, dòng lũ cũng tác động làm tăng gấp nhiều lần xói mòn đất mặt bóc luôn cả sỏi đá trên mặt và cuốn đi. Hai quá trình này liên quan mật thiết nhau, nhiều lúc chúng cùng hòa thành một quá trình “Lũ quét-Xói mòn”, mà đồng thời có 2 tác động. Bên cạnh đó, song song với 2 quá trình này thì quá trình sạt lở đất ở sườn núi, trượt đất vách núi và kể cả sạt lở đất ở bờ suối, bờ sông, ngay cả bờ biển đều có sự cộng hưởng của xói mòn, mưa lũ và dòng chảy. Từ các nghiên cứu trên phương diện lý thuyết và những bố trí thi công thí nghiệm, thực nghiệm kết hợp đi điều tra thực địa, chúng tôi xin “trình làng” một số kết quả sau hơn 15 năm lăn lộn, cùng với trích dẫn, tham khảo các Báo cáo khoa học của đồng nghiệp trong và ngoài nước. Các đề tài Xói mòn đất được thực hiện trên lưu vực sông Đồng Nai, sông Srêpôk, vùng tiểu lưu vực sông DakMô, Vĩnh An; các đề tài Lũ quét thực hiện trên 6 huyện vùng núi Quảng Ngãi, Bình Phước, Đắk Lắk, các đề tài Sạt lở đất thực hiện trên sông Đồng Nai, vùng núi phía Tây Quảng Nam, Quảng Ngãi; vùng sông Tiền, sông Bến Tre, Các đề tài Sạt lở bờ biển quan sát ghi 4 nhận và tham khảo tài liệu trên các tỉnh ven biển từ Bình Thuận vào Kiên Giang. Đây cũng là tài liệu tham khảo dành cho các giảng viên, học viên, sinh viên ở các trường đại học trong lĩnh vực môi trường, nông nghiệp, tài nguyên đất, thủy lợi... Nhân dịp này, chúng tôi xin cảm ơn các cơ quan, người dân địa phương đã tạo điều kiện giúp đỡ, tài trợ kinh phí nghiên cứu, cung cấp số liệu và dữ liệu: Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Các Chi cục Thủy văn, Chi cục Thủy lợi, Chi cục Môi trường và dân cư các tỉnh: Bình Phước, Quảng Ngãi, Đắk Lắk, Kiên Giang, Bạc Liêu, Cà Mau… Chúng tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới các đồng nghiệp quốc tế: Bỉ, Đan Mạch, Anh, Đức, Nhật Bản, Thái Lan, Indonesia, Malaysia… đã giúp đỡ chúng tôi trong công tác nghiên cứu. Tập thể tác giả đã nỗ lực cố gắng để hoàn thành tốt nhiệm vụ. Tuy nhiên, có thể vẫn còn những lỗi, thiếu sót mà chúng tôi chưa kịp cập nhật, điều chỉnh. Chúng tôi rất biết ơn nếu Quý độc giả có góp ý. Mọi góp ý xin gửi về: tv.nam@hutech.edu.vn Xin cảm ơn Quý độc giả quan tâm, theo dõi và sử dụng cuốn sách này như một tài liệu để hỗ trợ trong một số công tác nhất định. Thay mặt nhóm soạn thảo PGS. TS. THÁI VĂN NAM